जुनाबाई वाघिणीचा संयमाचा धडा आणि ताडोबाची शाळा!!🐾
जुनाबाई वाघिणीचा संयमाचा धडा आणि ताडोबाची शाळा!!🐾
“आध्यात्मिक मार्गावरील दोन सर्वात कठीण परीक्षा म्हणजे योग्य वेळेची वाट पाहण्याचा ‘संयम’ आणि आपल्या वाट्याला येणाऱ्या अनुभवांमुळे निराश न होण्याचे ‘धैर्य’.” ― पाउलो कोएलो
"ज्या वृक्षांची वाढ सावकाश होते, त्यांनाच उत्तम फळे येतात." ― मोलियर
"मेंढ्या काय विचार करतात याने वाघाला काहीही फरक पडत नाही." ― चिनी म्हण
"मी वाघाचे शंभर वेळा निरीक्षण केले आहे आणि प्रत्येक वेळी त्याचे निरीक्षण करताना आलेल्या ऊर्जेसोबत मी काहीतरी नवीन शिकलो आहे..." — मी
पहिल्या वाक्याच्या लेखकाची ओळख करून देण्याची गरज नाही, कारण आमच्या पिढीत (जनरेशन एक्स म्हणजेच 2026 मध्ये चाळीशी पार केलेले) त्यांच्याबद्दल बहुदा सर्वात जास्त बोलले जाते; जरी काहींना वाटत असले की त्यांना गरजेपेक्षा जास्त प्रसिद्धी मिळाली आहे, तरी ठीक आहे. मोलिएर (Moliere) हे फ्रेंच विचारवंत आहेत आणि जेव्हा सखोलतेचा विचार येतो तेव्हा चिनी म्हणी स्वतःच एक पुस्तक असतात, आणि मग या लोकांचे आणि मला नुकताच आलेला अनुभव यातून निघालेला माझा स्वतःचा निष्कर्ष! होय, हे ताडोबामधील आहे आणि वाघाबद्दल आहे; पण अलीकडच्या काळात माझ्यासाठी जंगल म्हणजे फक्त वाघांचे फोटो काढण्यापेक्षा खूप काही जास्त आहे (तसे पहाता, काही प्रमाणात फोटो नक्कीच एक महत्त्वाचा भाग आहे), पण वाघ हा प्राणी बदलत्या परिस्थितीशी स्वतःला कसा जुळवून घेत आहे याचा अभ्यास करण्याबद्दल आहे, आणि माझ्यावर विश्वास ठेवा, याने मला आपल्या कॉंक्रिटच्या जंगलात योग्य मार्गाने जुळवून घेण्यासाठी खूप मदत केली आहे!
आणि मग ही ऐन पावसाळ्यातील ट्रिप होती, जरी या वर्षी ताडोबा क्षेत्रात पाऊस खूपच कमी झाला होता, पण ज्या दिवशी आम्ही ताडोबात प्रवेश केला त्याच दिवशी पाऊस सुरू झाला आणि आम्ही निघेपर्यंत तो थांबलाच नाही; आणि प्रामाणिकपणे सांगायचे तर मला जंगलात पाऊस आवडत नाही, तरीही तो जंगलासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे हे सत्य आहे! आम्ही मदनापूर गेट निवडले होते, विशेषतः मदनापूर रेंजमधील जुनाबाई वाघिण आणि तिच्या चार बछड्यांसाठी; आणि ज्या प्रकारचा पाऊस पडत होता, त्यावरून मला माहित होते की वाघ दिसण्याची शक्यता खूपच कमी आहे, तरीही जेव्हा जंगलात असतो, तेव्हा फक्त आशा धरून ठेवायची असते (यातून 'संयम' असा अर्थ घ्यावा). तसेच आम्ही केसलाघाट गेटलाही भेट देणार होतो, जिथे मी आधी कधीच गेलो नव्हतो; पावसाळ्यात ताडोबातील जंगल पूर्णपणे वेगळे दिसते! यासोबतच बफर गाईड्सचे प्रशिक्षणही होते, ज्याबद्दल मी आधीच माहिती शेअर केली आहे.
ज्या दिवशी आम्ही ताडोबात प्रवेश केला तो दिवस उबदार आणि कडक उन्हाचा होता, आणि सकाळच्या पहिल्या सफारीदरम्यान आमचे गाईड म्हणाले, "सर, इस साल मान्सून सफारी की जगह समर सफारी जैसा लग रहा है" म्हणजेच - सर, या वर्षी पावसाळा कमी असल्याने पावसाळी सफारीऐवजी उन्हाळी सफारीसारखे वाटत आहे. आणि बहुदा पर्जन्यदेवाने त्यांचे हे शब्द ऐकले असावेत, कारण अगदी दुपारपासूनच ताडोबाचा तो खास धुवाधार पाऊस सुरू झाला आणि आम्ही ताडोबा सोडेपर्यंत पाऊस पडतच होता! जरी या पावसाने जुनाबाई आणि तिच्या बछड्यांना पाहण्याची आमची संधी धुवून लावली, तरीही त्याने आम्हाला ताडोबाची काही सुंदर नैसर्गिक दृश्ये दिली आणि होय, संयमाचा धडाही दिला!
जुनाबाई ही मदनापूरच्या बफर क्षेत्रातील एक अनुभवी वाघीण आहे. मदनापूर हे कोलारा कोअर क्षेत्राचा बाहेरील भाग आणि कोलसा क्षेत्राचा काही भाग व्यापणारे क्षेत्र आहे. ती जवळपास एका दशकापासून या परिसरात आहे आणि मी 'सुपर मॉम्स ऑफ ताडोबा' मध्ये तिच्यावर आधीच लेखन केले आहे. ती अशा बफर झोनमधील वाघीण आहे, जिथे हरिण आणि इतर भक्ष्यांची उपलब्धता तुलनेने कमी आहे. तरीही तिने गुरांची शिकार अत्यंत क्वचितच(नाहीच) केली आहे, हीच तिची खासियत आहे.
त्याच वेळी, माणसांना कोणताही त्रास न देता त्यांच्या आसपास वावरण्यासाठी ती ओळखली जाते; पण यावेळी तिच्याकडे दहा महिन्यांचे चार बछडे सांभाळण्याची आणि त्यांना खाऊ घालण्याची मोठी जबाबदारी आहे, जे अत्यंत कठीण काम आहे. बछड्यांचे हे वय खूप नाजूक (असुरक्षित) असते आणि त्यातील दोन नर आहेत, याचा अर्थ त्यांचा आकार आधीच मोठा झाला आहे; त्यामुळे जुनाबाईसारख्या अनुभवी आईसाठीही त्या सर्वांना शिस्तीत ठेवणे हे एक मोठे आव्हान आहे!
जरी एका पावसाळी सकाळी केलेल्या सफारीदरम्यान आम्हाला जुनाबाई तिच्या बछड्यांसह दिसली होती, तरीही जेव्हा आम्हाला समजले की तिने एका नर चितळाची (spotted deer) शिकार केली आहे आणि ती प्रवेशद्वाराजवळच्या एका बांधावर आणि रस्त्याच्या कडेला ठेवली आहे, तेव्हा आम्ही खूप उत्सुक झालो. आम्हाला वाटले की ती नक्कीच आपल्या बछड्यांना इथे घेऊन येईल, कारण ती इतकी मोठी शिकार जास्त दूर ओढून नेऊ शकत नाही आणि बछडेसुद्धा शिकारीपर्यंत येण्याइतपत मोठे झाले आहेत. त्यामुळे आम्ही दुपारच्या सफारीला सर्वात आधी आत गेलो आणि शिकारीच्या जागेजवळ वाट पाहू लागलो.
आता या परिस्थितीची कल्पना करा; आम्ही मुख्य रस्त्यावर होतो, रस्त्याच्या डाव्या बाजूला दाट झुडपांची झाडी होती आणि टेकडीच्या स्वरूपात वर जाणारा चढ होता. रस्त्याच्या उजव्या बाजूला तलावाकडे जाणारी एक पाऊलवाट होती, ज्याचा वापर ग्रामस्थ आणि त्यांची गुरे ढोरे करत असत आणि या पाऊलवाटेच्या पलीकडे एक बांध होता, ज्यावर ती शिकार पडलेली होती. आम्हाला सांगण्यात आले की जुनाबाईने सकाळी 9 वाजेच्या सुमारास त्या नर चितळाची शिकार केली होती (काहींचे म्हणणे होते की भटक्या कुत्र्यांनी ती शिकार केली होती, ज्यावर विश्वास ठेवणे मला कठीण वाटत होते), आणि तिने त्यातील फारच थोडे खाल्ले आणि आपल्या बछड्यांना शिकारीच्या ठिकाणी आणण्यासाठी ती निघून गेली होती. ती परत आली होती आणि रस्त्याच्या डाव्या बाजूला असलेल्या दाट झाडीत बछड्यांसह विश्रांती घेत होती.
ती शिकार अजूनही जशीच्या तशी दिसत होती, ते कुटुंब नक्कीच भुकेले असणार होते आणि शिकारही उघड्यावरच त्यांची वाट पाहत होती; त्यामुळे आम्हाला वाटले की वाघ या शिकारीवर येऊन मेजवानी सुरू करणे ही फक्त थोड्या वेळेचीच गोष्ट आहे. पण, मी जुनाबाईचा अंदाज बांधण्यात चूक केली होती!
मी विसरलोच होतो, जुनाबाई ही अशी वाघीण आहे जी एका दशकाहून अधिक काळ मानवी वस्तीच्या आसपास राहिली आहे आणि ती मानवाच्या बाबतीत, विशेषत: जेव्हा तिच्यासोबत चार पौगंडावस्थेतील बछडे असतात (मानवी मुलांशी तुलना केली तर हाच वयोगट लागू होतो) तेव्हा ती कोणताही धोका पत्करू शकणार नाही. जवळच्या तलावाच्या परिसरात शेजारच्या गावातील रहिवाशांचा नेहमी वावर असतो, त्यामुळे आम्हाला त्यांचे आणि त्यांच्या गुरांचे आवाज ऐकू येत होते. आता संध्याकाळचे 5 वाजले होते आणि ग्रामस्थ आपल्या गुरांसह अत्यंत संथ गतीने जंगलातून बाहेर पडू लागले होते, जे आमच्या संयमाची परीक्षा पाहत होते; कारण आता मला खात्री पटली होती की जोपर्यंत त्यातील एक अन् एक जण ती जागा सोडत नाही, तोपर्यंत जुनाबाई त्या शिकारीवर येणार नाही.
संध्याकाळचे 6 वाजले होते आणि ती झुडपात बसून आमच्याकडे, ग्रामस्थांकडे आणि त्यांच्या गुरांकडे पाहत होती, पण बाहेर येत नव्हती. आता संध्याकाळचे 6 वाजून गेले होते आणि आमच्या सफारीची वेळ संपत आली होती, तरीही जुनाबाई शिकारीवर आली नव्हती. माणसांच्या सानिध्यात राहूनही ती जगण्यात इतकी यशस्वी का ठरली आहे, हे मला आता समजले होते - योग्य वेळेची वाट पाहण्याचा 'संयम', आणि हेच ती तिच्या बछड्यांनाही शिकवत होती.
कल्पना करा, ही वाघीण काल दिवसभर शिकार शोधत होती; मी स्वतः तिला एका सशाच्या (रानसशाच्या) मागे धावताना पाहिले होते, ज्यावरून तिच्या भुकेची तीव्र तळमळ दिसत होती. आणि तिने ही शिकार आज सकाळीच केली होती, म्हणजेच ती जवळपास 30 तास उपाशी पोटी होती; तरीही ती शांतपणे मानवी वावर तिच्या क्षेत्रापासून दूर जाण्याची वाट पाहत बसली होती. जुनाबाईला माहीत होते की, रस्ता आणि पाळीव प्राण्यांच्या पाऊलवाटेच्या इतक्या जवळ शिकार असल्याने, 5 वाघांनी उघड्यावर मेजवानी मारल्यास गोंधळ उडू शकला असता. गुरांची हालचाल आणि त्यांचे रक्षण करणारे कुत्रे पाहून बछडे भरकटू शकले असते आणि काहीही दुर्घटना घडून माणसांशी संघर्ष ओढावू शकला असता, ज्याचा अर्थ तिच्यासाठी आणि बछड्यांसाठी धोका होता. त्याऐवजी तिने योग्य मार्ग निवडला - तो म्हणजे संयम!
आता मला माहीत होते की अंधार पडल्यानंतर आणि आम्ही निघून गेल्यानंतरच ती शिकारीजवळ येईल आणि बछड्यांना खाऊ घालेल. जिप्सीमधील पर्यटकांचा तिला कोणताही त्रास नव्हता, पण ग्रामस्थ आणि त्यांच्या जनावरांच्या बाबतीत तिला कोणताही धोका पत्करायचा नव्हता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी आम्ही 6 वाजता परत आलो, आणि माझ्या अपेक्षेप्रमाणे ती शिकार तिथून गायब झाली होती. काल संध्याकाळी जिथे शिकार पडली होती, अगदी त्याच जागेवर एक एकटा बछडा बसला होता, त्याचे भाऊ-बहीण मागे गवत आणि झुडपांमध्ये खेळत होते आणि जुनाबाई रस्त्याच्या त्याच बाजूला असलेल्या झुडपांमध्ये शांतपणे विश्रांती घेत होती, पण या वेळी नक्कीच तिचे पोट भरलेले होते! पुन्हा एकदा, गुरांसह ग्रामस्थांची सकाळची तीच दिनचर्या त्याच पाऊलवाटेने जंगलात सुरू झाली होती, पण आता बछड्यांचे पोट भरलेले होते आणि ते पाऊलवाटेपासून दूर गवतात होते. मी पाहिले की जुनाबाई ज्या झुडपात बसली (लपली) होती, तिथून ती थेट माझ्या कॅमेऱ्याच्या लेन्सकडे पाहत होती!
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, अगदी आदल्या दिवशी भुकेली असतानाही, अवघ्या एका पंजाच्या (हाताच्या) अंतरावरून जाणाऱ्या गुरांवर हल्ला करण्याचा मोह तिने टाळला होता! कारण गुरांची शिकार करणे म्हणजे मानवाशी युद्ध पुकारणे; ताडोबाच्या जंगलात 'सीएम' आणि 'मामा' सारखे वाघ आहेत जे गुरांची शिकार करतात, पण चार बछड्यांच्या आईसाठी हा खूप मोठा धोका असतो, कारण आईला गुरांची शिकार करताना पाहून बछडेही गुरांचा पाठलाग करू लागतात. पण आता जुनाबाईचे वय होत चालले आहे आणि लवकरच तिला जगण्यासाठी गुरांची शिकार करावीच लागेल, कारण हरिण किंवा रानडुकराची शिकार करण्यासाठी पाळीव प्राण्याची शिकार करण्यापेक्षा खूप जास्त ऊर्जा आणि ताकद लागते; तरीही ती जिवंत राहण्यासाठी गुरांची शिकार करण्याचा प्रसंग शक्य तितका पुढे ढकलण्याइतकी सुज्ञ (आणि कणखर) आहे!
जुनाबाईने मला (पुन्हा एकदा) जंगलातील संयमाचा आणि मोहावर नियंत्रण ठेवण्याचा, तसेच जगण्यासाठी त्याचे काय महत्त्व आहे याचा धडा दिला! मला चित्रपट पाहायला आवडतात, आणि 'कराटे किड' (जॅकी चॅनचा चित्रपट) नावाच्या अशाच एका चित्रपटात जेव्हा त्याचा शिष्य त्याला विचारतो की, " तुमची सर्वात उत्तम लढाई कोणती?", तेव्हा जॅकी उत्तर देतो - "जी तुम्ही टाळू शकता!" आज जुनाबाईने संयम राखून आणि मानवा सोबतचा संभाव्य संघर्ष टाळून मला या म्हणीचे जिवंत उदाहरण दिले; अशाच प्रकारे ताडोबातील वाघांनी सहजीवन शिकले आहे.
वाघ पाहण्यासाठी संयमाची गरज असते हे आपल्याला माहीत आहे, पण वाघालासुद्धा जिवंत राहायचे असेल तर संयम ठेवावा लागतो, याचे जिवंत उदाहरण मी पाहिले होते! त्याच वेळी, मला त्या ग्रामस्थांच्या धैर्याचेही कौतुक वाटले, ज्यांना माहीत आहे की ज्या पाऊलवाटेवरून ते रोज चालतात तिथून अवघ्या 10 फुटांच्या अंतरावर वाघ बसला आहे; तरीही ते वाघाच्या प्रायव्हसीचा आदर करतात आणि वाघाच्या संयमावर व मोहावरील नियंत्रणावर त्यांचा विश्वास आहे!
या सर्व प्रसंगातून शिकण्यासारखे खूप काही आहे... आणि जरा आपल्याकडे पाहा, आम्ही पुणेकर जे चौकात रेड सिग्नल हिरवा होण्याची वाट पाहत नाही आणि नियम मोडून स्वतःचा तसेच इतरांचा जीव धोक्यात घालतो! म्हणूनच जंगलावर आणि ताडोबावर इथे घालवलेल्या प्रत्येक तासागणिक माझे प्रेम अधिकच वाढत जाते!
जर हा अनुभव जंगलातील संयमाच्या धड्यांबद्दल होता, तर उर्वरित सफारी या डोळ्यांचे पारणे फेडणारा आनंद देणाऱ्या होत्या; आणि सतत सोबत असणाऱ्या मुसळधार पावसामुळे जंगल त्याच्या पूर्ण आणि अथांग रूपात फुलून आले होते! मी यापूर्वी कधीही केसलाघाट गेटला गेलो नव्हतो, जे कोलाराच्या दुसऱ्या बाजूला आहे. तिथले जंगल गर्द हिरवेगार आणि दाट वनस्पतींनी नटलेले आहे, जो अनुभव ताडोबाच्या इतर भागात सहसा पाहायला मिळत नाही.
अखंड पडणाऱ्या पावसामुळे सर्व जलस्रोत आणि नाले ओसंडून वाहत होते आणि सर्वत्र पाण्याच्या खळाळाटाचे पार्श्वसंगीत घुमत होते. पावसाळ्यात वाघ दिसत नाहीत असा एक गैरसमज आहे, आणि याच कारणामुळे अनेक गेट्सवर पर्यटकांची गर्दी खूपच कमी होती.
या बाबतीत वनविभागाने काहीतरी करणे अत्यंत गरजेचे आहे. कारण ऑनलाइन बुकिंग पूर्ण दाखवत असले, तरी सोमनाथ, पांगडी आणि केसलाघाट सारख्या गेट्सवर प्रत्यक्षात फक्त दोन किंवा तीन वाहनेच जंगलात प्रवेश करत होती. आणि अशा वेळी जर एखादा पर्यटक थेट गेटवर आला, तर त्याला उपलब्ध असलेली जिप्सी बुक करण्याची परवानगी दिली जात नाही; मला वाटते तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आपण या समस्येवर नक्कीच मात करायला हवी. सफारी वाया का घालवायच्या? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मुख्य कार्यालयाशी कनेक्टिव्हिटी ठेवून गेटवरून थेट बुकिंग का घेता येऊ नये? जर असे झाले, तर ते थेट गेटवर येणाऱ्या पर्यटकांसाठी आणि गेटवर हातावर हात धरून वाट पाहणाऱ्या गाईड्स व जिप्सी चालकांसाठी खूप मोठे मदतीचे ठरेल, नाही का?
पावसात वाघांच्या दर्शनाबद्दल सांगायचे तर, वाघांना पावसाचा फारसा फरक पडत नाही; कारण पावसातही त्यांची शिकार थांबत नाही आणि आपल्या क्षेत्राची हद्द मार्क (चिन्हांकित) करणे सुद्धा सुरूच असते. पण यासाठी पावसात थोडी उघडीप किंवा विश्रांती मिळणे आवश्यक असते. अन्यथा मुसळधार पावसात सीमा आखण्यात काहीच अर्थ नसतो, कारण ते पावसाच्या पाण्याने सहज वाहून जाते आणि वाघाचा वेळ व ऊर्जा दोन्ही वाया जातात!
त्यामुळे मान्सून सफारीदरम्यान हा पैलू नेहमी लक्षात ठेवला पाहिजे. तसेच, शिकार केल्यानंतर वाघाला जेवण झाल्यावर पाण्याची गरज असते, परंतु पावसाळ्यात सर्वत्र मुबलक पाणी उपलब्ध असल्यामुळे जेवणानंतर अंग थंड करण्यासाठी वाघाला उघड्यावर पाणवठ्यावर येण्याची गरज भासत नाही; हेदेखील पावसाळ्यात वाघ कमी दिसण्यामागचे आणखी एक मोठे कारण आहे!
केसलाघाट येथे आमच्यासोबत अतिश हा तरुण गाईड आणि विजय हा ड्रायव्हर होते. सुरुवातीला ते थोडे लाजाळू/संकोची वाटत होते, कारण त्यांना वाटले की आम्हीसुद्धा (नेहमीप्रमाणे) फक्त वाघ पाहायलाच आलो आहोत आणि सध्या वाघ दिसण्याचे प्रमाण थोडे कमी होते (जे आम्हाला आधीच माहीत होते)!
पण जसे आम्ही जंगलात पुढे जाऊ लागलो आणि जेव्हा त्यांना समजले की आम्ही गाईड्सना प्रशिक्षण देण्याचे कामही करतो, तेव्हा ते खूप उत्साही झाले. त्यांनी आम्हाला स्थानिक दैवत (विभीषण) आणि त्याभोवती पाळल्या जाणाऱ्या परंपरा दाखवण्यास सुरुवात केली. जेव्हा विनोद (बारटक्के) यांनी त्यांना 'अग्निशिखा' नावाच्या एका रानफुलाच्या रोपाजवळ थांबायला सांगितले, तेव्हा ते दोघेही थक्क झाले! अग्निशिखा हे एक अत्यंत सुंदर फूल आहे, ज्याच्या पाकळ्यांची टोके लाल रंगाची असतात आणि खाली हलका/फिकट रंग असतो. हे फूल मी आतापर्यंत फक्त फोटोंमध्येच पाहिले होते; योगायोगाने या फुलाचे एक टपाल तिकीटही आहे!
आम्ही या फुलाचे सौंदर्य न्याहाळत असतानाच आम्हाला 'ठिपकेदार पिंगळ्यांची' एक जोडी दिसली. यावरून पुन्हा एकदा याची जाणीव झाली की, जेव्हा तुम्ही जंगलात कोणत्याही ठिकाणी थांबता आणि शांत राहता, तेव्हा तुम्हाला जंगलातील अनेक लपलेल्या गोष्टी पाहायला मिळतात!
अतिश आणि विजय भारावून गेले होते, कारण वाघ न दिसताही आम्ही सफारीचा इतका आनंद घेतला होता. ते म्हणाले, "सर, पहिल्यांदाच आम्हाला असे पर्यटक भेटले ज्यांनी आम्हाला आमच्या देवाविषयी, रानफुलांविषयी आणि झाडांविषयी विचारले!" मी त्यांना सांगितले की, "इथेच आपल्याला आपल्या गाईड्सना अधिक प्रशिक्षित करण्याची गरज आहे, कारण असा संवादच सर्व फरक पाडतो!"
केसलाघाटवरून मदनापूरला परत येतानाचा सुमारे 40 किलोमीटरचा प्रवास हा अतिशय सुंदर प्रवासांपैकी एक आहे; कारण तो ताडोबाच्या अर्ध्या भागाला वेढा घालतो आणि विशेषतः सूर्यास्तानंतर इथे वन्यजीवांच्या हालचाली पूर्ण जोरात असतात!
वाटेत आम्हाला अन्नाच्या शोधात असलेले कोल्हे, रानमांजर आणि एक गव्हाणी घुबड दिसले. हा रस्ता काही गावांमधून जातो आणि नेहमीप्रमाणे तिथल्या वाहतुकीच्या कोंडीमुळे प्रवासाचा वेळ वाढतो; मला वाटते की वाहनचालक, वन्यजीव आणि स्थानिक ग्रामस्थ या सर्वांच्याच शांततेसाठी हा रस्ता या गावांना वळसा घालून काढायला हवा! सूरज नावाच्या इनोव्हा ड्रायव्हरचा विशेष उल्लेख करावा लागेल, जो अंधारातही वन्यजीवांची बारीकशी हालचाल ओळखण्यात अत्यंत तरबेज होता आणि गाडी थांबवून त्याने आम्हाला ते प्राणी दाखवले!
आम्ही ताडोबा सोडेपर्यंत पाऊस आमच्यासोबत होताच. फारसे वाघ न दिसताही (जी एक दुर्मीळ गोष्ट आहे) माझी ही ट्रिप इतकी आनंददायी बनवल्याबद्दल मी जुनाबाई आणि ताडोबाभोवती राहणाऱ्या ग्रामस्थांचे आभार मानले; कारण मी भलेही जास्त वाघ पाहिले नसतील, पण मी 'संयम' नावाचा एक मोलाचा धडा शिकून अधिक समृद्ध होऊन परतत होतो... यापेक्षा मोठे गिफ्ट ताडोबा मला आणखी काय देऊ शकला असता...!
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा