नीट (NEET), टीइटी (TET) आणि लोहगड

 

नीट (NEET), टीइटी (TET) आणि लोहगड

"कठीण काळ खंबीर माणसं घडवतो. खंबीर माणसं चांगला काळ आणतात. चांगला काळ दुर्बळ माणसं निर्माण करतो. आणि दुर्बळ माणसं पुन्हा कठीण काळ आणतात." ― जी. मायकेल हॉफ.

"स्वतःवर प्रेम करणारे पुरुष धोकादायक ठरू शकतात; पण  पुरुषांवर प्रेम करणाऱ्या स्त्रिया त्याहूनही अधिक धोकादायक ठरू शकतात." ― नाओमी वोल्फ.

"शॉर्टकट आणि सोपे रस्ते बऱ्याचदा आपल्याला चुकीच्या ठिकाणी घेऊन जातात, हे आपल्याला माहीत असतं. तरीही आपल्यापैकी बहुतांश जण तोच रस्ता निवडतात; कारण बहुधा चुकीच्याच ठिकाणी पोहोचणं आपल्या नशिबात लिहिलेलं असतं म्हणून..." ― मी 

     नीट (NEET), टीईटी (TET) आणि लोहगड— मला खात्री आहे की आपल्यापैकी बहुतेकांना यातील पहिल्या आणि शेवटच्या शब्दाबद्दल (म्हणजे नीट आणि लोहगडबद्दल) आतापर्यंत नक्कीच माहिती झाली असेल. पण यातला जो दुसरा शब्द आहे 'TET', तो या दोन्ही गोष्टींना जोडणारा एक दुवा आहे; आणि त्याबद्दल फारशा लोकांना माहीत नाही, कारण तो सगळ्यांच्याच उपयोगाचा विषय नाही! हे लेख लिहिताना सुरुवातीलाच अशी 'हिचकॉक' (Hitchcock - रहस्यमय कथांचे प्रसिद्ध दिग्दर्शक) शैलीत फक्त नावं बघून तुम्ही नक्कीच कपाळावर आठ्या पडल्या असतील. पण मी तुमचा फार वेळ घेणार नाही, कारण मी काही हिचकॉक नाही आणि हा काही माझा नेहमीचा लिहिण्याचा विषय नाही(ताडोबा, lol)!

तरीही मी यावर लिहिण्याचं ठरवलं कारण (बरेच जण म्हणतील की मी फक्त काहीतरी राहून जाईल या भीतीमुळे —FOMO मुळे करतोय) पण या तीन गोष्टींनी माझ्यातही प्रचंड कुतूहल निर्माण केले होते. खरं तर हे लिखाण माझ्या अगदी जवळच्या वर्तुळासाठी— म्हणजे मी, माझं आणि मलाच! (हसून) आहे, किंवा असं म्हणा ना की माझे मुलं आणि माझ्या कामातील टीमसाठी आहे. आणि तुम्ही ते दुर्दैवी जीव आहात ज्यांच्यासोबत मी माझं प्रत्येक लिखाण शेअर करतो, तर मग असू दे (हा झाला माझा डिस्क्लेमर म्हणजेच पूर्वसूचना)!

चला, तर मग उलट्या क्रमाने सुरुवात करूया, म्हणजेच 'लोहगड'पासून. लोहगड हा आपल्या राज्यातील एक ऐतिहासिक किल्ला आहे, जो जवळपास 1000 वर्षांपूर्वी 10 व्या शतकात पुणे जिल्ह्यात लोणावळ्याजवळ बांधला गेला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 1648 मध्ये तो जिंकला, पण पुढे 1665 मध्ये पुरंदरच्या तहामुळे त्यांना हा किल्ला मुघलांच्या स्वाधीन करावा लागला. पुढे 1670 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला पुन्हा जिंकून घेतला आणि त्याचा वापर आपला शाही खजिना ठेवण्यासाठी केला. सुरतच्या लुटीतून मिळालेली संपत्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर व्हायचा. नंतरच्या काळात, पेशव्यांच्या राजवटीत नाना फडणवीस काही काळ या किल्ल्यावर राहायला होते आणि त्यांनी येथे काही इमारती सुध्धा बांधल्या.

        आता मला प्रामाणिकपणे सांगा (तुम्ही मला वैयक्तिक मेसेज किंवा ईमेल करू शकता), गेल्या आठवड्यात ती दुर्दैवी खुनाची घटना समोर येण्यापूर्वी, लोहगडचा हा इतिहास किंवा लोहगडबद्दलची  माहिती तरी आपल्यापैकी किती जणांना होती? जे लोक सोशल मीडिया आणि वर्तमानपत्रांपासून लांब आहेत (जे खरं तर नशीबवान आणि दुर्मिळ आहेत), त्यांच्या माहितीसाठी सांगतो की, हा किल्ला सध्या चर्चेत येण्याचं कारण म्हणजे एका भावी  वधूनेआपल्या होणाऱ्या नवऱ्याला कड्यावरून ढकलून दिलं आणि त्यात त्याचा मृत्यू झाला, असा पोलिसांचा दावा आहे. तर दुसरीकडे, 'प्री-वेडिंग फोटोशूट' दरम्यान तो मुलगा अपघाताने खाली पडल्याचं त्या मुलीचं म्हणणं आहे. सध्या संपूर्ण सोशल मीडियावर लोहगडच्या या घटनेचीच चर्चा सुरू आहे; आणि तुम्हाला अंदाज यावा म्हणून सांगतो, ज्या कड्यावरून तो मुलगा खाली पडला, त्या जागेला आता सनसेट पॉईंट किंवा मंकी पॉईंटसारखं थेट त्या मुलीचंच नाव देऊन एक 'पॉईंट' म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं आहे!

आता आपण थोडे मागे जाऊया (जसं मार्व्हल चित्रपटांमध्ये 'डेज ऑफ फ्युचर पास्ट'मध्ये दाखवतात तसं, plz google). बोलूया 'NEET' बद्दल, जी खरं तर देशभरातील वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश घेण्यासाठी घेतली जाणारी राष्ट्रीय पातळीवरील परीक्षा (National Eligibility cum Entrance Test) आहे. आपल्या देशातून तब्बल 25 लाखांहून अधिक वैद्यकीय शिक्षण घेण्याची आकांक्षा असलेले विद्यार्थी आहेत, ही परीक्षा एप्रिल महिन्यात होणार होती, आणि तिची तयारी विद्यार्थी अगदी 11 वीत असल्यापासूनच सुरू करतात (देवाचे आभार सुदैवाने ही तयारी अजून शाळेच्या खालच्या वर्गांपासून सुरू झालेली नाही!). पण या वर्षी पेपर फुटल्यामुळे ही परीक्षा रद्द करावी लागली (आणि ती पुन्हा घेतली गेली). दोन-दोन वर्षं सलग मेहनत करून परीक्षा दिल्यानंतर कुठे कुठे सुटकेचा श्वास घेत असलेल्या या विद्यार्थ्यांना जेव्हा समजलं की त्यांची सगळी मेहनत वाया गेली आहे आणि त्यांना पुन्हा परीक्षा द्यावी लागणार आहे, तेव्हा अनेक विद्यार्थी नैराश्यात गेले! यामुळे जवळपास 20 हून अधिक विद्यार्थ्यांनी आत्महत्येचा प्रयत्न केला. जे नुकसान व्हायचं होतं ते तर होऊन गेलंय, पण तरीही सध्या देशभरात याविरोधात तीव्र आंदोलनं आणि निदर्शनं सुरू आहेत.

          तुम्ही म्हणाल, "पण या सगळ्याचा लोहगडच्या घटनेशी काय संबंध?" तर जरा थोडा धीर धरा, आपण आता आपल्या दुसऱ्या विषयाकडे म्हणजेच 'TET' परीक्षेकडे वळूया! नीट (NEET) परीक्षा बहुतेकांना ठाऊक असते, पण टीईटी (TET) म्हणजे 'शिक्षक पात्रता परीक्षा' (Teachers Eligibility Test), जी राज्य पातळीवर केवळ शिक्षक वर्गासाठी घेतली जाते. शिक्षकांची पदोन्नती आणि वेतनवाढ होण्यासाठी ही अत्यंत महत्त्वाची परीक्षा आहे; तसेच हे त्यांच्या अध्यापन क्षेत्रातील कौशल्याचे एक मूल्यमापन असते. ही परीक्षा 26 जून रोजी होणार होती, पण इथेही परीक्षेच्या अवघ्या एक दिवस आधी पेपर फुटला आणि परीक्षा पुढे ढकलण्यात आली! पेपर फुटण्याच्या आणि परीक्षा रद्द होण्याच्या या प्रकारामुळे अनेक शिक्षक निराश आणि हताश झाले आहेत, कारण यामुळे त्यांच्या करिअरच्या प्रगतीला थेट खीळ बसली आहे.

       यात कडी म्हणजे, ही परीक्षा देणाऱ्या उमेदवारां साठी (म्हणजेच शिक्षकांवर) अत्यंत कडक नियम करण्यात आले होते—जसे की परीक्षा केंद्रात बूट घालून जाण्यास बंदी होती, जॅकेट किंवा स्वेटर घालण्यास मनाई होती. हे सगळे कडेकोट नियम शिक्षकांनी कॉपी करू नये म्हणूनच केले गेले होते! बरं, सामान्य विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत कॉपी रोखण्यासाठी असे नियम करणं मी समजू शकतो, पण विचार करा... जेव्हा सरकारला स्वतःला असं वाटू लागतं की शिक्षकही मोठ्या प्रमाणावर कॉपी करू शकतात आणि त्यात भर म्हणून त्या शिक्षकांचाच पेपर फुटतो, तेव्हा ही सगळी व्यवस्था एका अत्यंत धोकादायक मार्गावर चालली आहे असं नाही का वाटत? आणि नेमका आणि नेमका हाच माझ्या चिंतेचा आणि लिखाणाचा मुख्य विषय आहे!

         या दोन्ही मोठ्या परीक्षांच्या पेपर फुटीमध्ये सगळ्यात धक्कादायक बाब ही होती की, या दोन्ही परीक्षा अशा क्षेत्रांशी संबंधित आहेत ज्यांना समाजात अत्यंत पवित्र किंवा आदराचे व्यवसाय मानले जाते— म्हणजेच वैद्यकीय आणि अध्यापन. या दोन्ही क्षेत्रांवर संपूर्ण समाजाचे आरोग्य आणि तंदुरुस्ती थेट अवलंबून असते. जर डॉक्टरांनी समाजाला शारीरिकदृष्ट्या तंदुरुस्त ठेवायचे असेल, तर शिक्षकांवर समाजाला मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्याची जबाबदारी असते, बरोबर ना? किंबहुना, शिक्षकांची भूमिका तर त्याहूनही कितीतरी पटीने महत्त्वाची आहे; कारण ते लहान मुलांच्या मनाची मशागत करत असतात. हीच मुले पुढे जाऊन या समाजात मोठी होणार आहेत आणि उद्याच्या संपूर्ण देशाचा भार त्यांच्याच खांद्यांवर असणार आहे!

        जेव्हा मी मानसिकदृष्ट्या तंदुरुस्त असण्याबद्दल बोलतो, तेव्हा त्याचा अर्थ केवळ ज्ञान मिळवणे आणि पैशाच्या रूपात यश मिळवणे एवढाच मर्यादित नाही. तर विद्यार्थ्यांना नैतिकता, चारित्र्य, सुसंस्कार आणि आदर यांसारख्या गोष्टींची ओळख करून देणे हे शिक्षकांचे काम असते; कारण याच गोष्टी आपल्या समाजाची संस्कृती ठरवतात आणि ती घडवतात, नाही का? पण जर शिक्षक स्वतःच कॉपी करणे किंवा पेपर लीक करणे यांसारख्या कायद्याच्या नजरेत गुन्हा असलेल्या गोष्टींमध्ये अडकले असतील आणि अशा चुकीच्या पायावर आपले करिअर उभे करत असतील, तर ते आपल्या विद्यार्थ्यांना कोणते धडे देणार, याचा आपण कधी विचार केला आहे का?

आणि जर TET परीक्षेत शिक्षकच दोषी असतील, तर NEET पेपर फुटीमध्ये बहुतांश असे पालक दोषी आढळले आहेत जे स्वतः शिकले-सवरलेले डॉक्टर आहेत! त्यांनी कोणत्याही परिस्थितीत आणि कोणत्याही मार्गाने आपल्या मुलाला डॉक्टर बनवण्यासाठी हा फुटलेला पेपर प्रचंड रक्कम मोजून विकत घेतला. दोन्ही प्रकरणांमध्ये एक गोष्ट मान्य करावी लागेल की, प्रत्येक व्यवस्थेत काही हपापलेली माणसे असतात जी पैसे कमावण्यासाठी कोणत्याही थराला जाऊ शकतात. अशा लोकांना रोखण्यात अपयशी ठरल्याबद्दल लोक सरकारवर टीका करतातच  आहेत; पण माझी मुख्य काळजी ही आहे की हे फुटलेले पेपर विकत घेणारे लोक नेमके कोण आहेत? आणि याचे उत्तर असे आहे की, ते शिक्षक आणि डॉक्टर होते—म्हणजेच समाजातील सुशिक्षित आणि यशस्वी व्यक्ती, कारण इतका मोठा पैसा फक्त तेच मोजू शकतात!

आणि पेपर फुटीचा हाच सगळ्यात दुःखाचा आणि अत्यंत धोकादायक पैलू आहे. कारण आपण स्वतःच आपल्या मुलांना फुटलेला पेपर विकत घेऊन देऊन जगण्याचा चुकीचा रस्ता दाखवत आहोत; आणि ज्यांनी स्वतः गुन्हा करून शिक्षकाची नोकरी मिळवली आहे अशा लोकांच्या हाताखाली आपल्या पुढच्या पिढीला तयार व्हायला सोडून देत आहोत. म्हणजेच एका अर्थाने आपण आपल्या पुढच्या पिढीला गुन्हेगारीकडे ढकलत आहोत, हाच माझ्या आजच्या लिखाणाचा मुख्य विषय आहे!

        याच वेळी, फुटलेले पेपर विकत घेणारे पालक एका अर्थाने आपल्या मुलाला कठोर परिश्रम करण्याऐवजी किंवा अपयशाचा सामना करायला शिकवण्याऐवजी, यशासाठी गुन्हा करण्याचा मार्ग दाखवत आहेत, हे आपण साफ विसरून जात आहोत! आपण मुलांना आयुष्याच्या अशा मार्गावर ढकलून गुन्हेगार बनवत आहोत, जिथे त्यांना असं वाटू लागतं की त्यांना हवी असलेली प्रत्येक गोष्ट कोणत्याही मार्गाने मिळालीच पाहिजे, मग तो मार्ग कायद्याच्या नजरेत गुन्हा का असेना! आणि लोहगडची दुर्दैवी घटना हे आपल्या याच मानसिकतेचे फलित आहे, हाच माझ्या आजच्या लिखाणाचा मुख्य विषय आहे!

आणि फक्त एखाद्या परीक्षेचा फुटलेला पेपर विकत घेण्यापुरतंच कशाला, रोज मी पालकांना—विशेषतः आयांना पाहतो, ज्या आपल्या मुलांना दुचाकीवरून शाळेत नेताना फक्त काही मिनिटे वाचवण्यासाठी सर्रास रेड सिग्नल तोडतात किंवा चुकीच्या लेनमधून गाडी चालवतात. पण आपली आई अशी उघडपणे कायदा मोडताना पाहून त्या मुलांच्या मनात काय विचार येत असतील, याचा आपण विचारच करत नाही! आपण लहान मुलांसमोर बिनधास्तपणे काहीही बोलतो; आपण लक्ष ठेवून नसलो तरी ती मुलं आपल्याकडे बारकाईने पाहत असतात आणि आपले बोलणे ऐकत असतात. आपण कसं सरकारला फसविलं किंवा लाच देऊन बिझनेसमधील एखादी अडचण कशी मिटवली, याच्या बढाया आपण मारत असतो; पण आपली मुलं मात्र याच गोष्टींना त्यांच्या पुढच्या आयुष्याचा मार्ग समजत असतात. आपल्या या तथाकथित 'हुशारी'ची दुसरी काळी बाजू आपल्याला दिसतच नाही!

       आजकालच्या कोणत्याही तरुणाला, पहिली गोष्ट म्हणजे त्याच्या कोणत्याही इच्छेला 'नाही' ऐकण्याची सवय राहिलेली नाही; आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे, त्या 'नाही' चे 'हो' मध्ये रूपांतर करण्यासाठी तो तरुण गुन्हेगारीचा मार्ग पत्करायलाही मागेपुढे पाहत नाही—हेच आपण लोहगडच्या प्रकरणात (आतापर्यंत) पाहिले आहे! मी कोणत्याही गुन्ह्याचे समर्थन करत नाही कारण ते कधीच योग्य ठरू शकत नाही, तरीही तरुण पिढीची अशी मानसिकता तयार होण्यामागे, प्रत्यक्ष गुन्हा करणाऱ्या तरुणांपेक्षा आपण समाज म्हणून अधिक जबाबदार आणि दोषी आहोत. हा कडू घास गिळायला आपण सगळे तयार आहोत का? हा प्रश्न मला आपल्या सगळ्यांना, विशेषतः सोशल मीडियावरील ट्रोलर्सना विचारायचा आहे!

       लोहगडची घटना म्हणजे हिमनगाचे केवळ एक टोक आहे. कोयता गँगपासून ते रस्त्यावरील हाणामारी, मद्यधुंद अवस्थेत गाडी चालवणे आणि अगदी आपल्याच वर्गमित्रांची किंवा भावंडांची हत्या करण्यापर्यंत—गुन्हेगारीत तरुणांचा (आणि अल्पवयीन मुलांचाही) सहभाग चिंताजनक रीतीने वाढत आहे. आणि याचे एकमेव कारण म्हणजे, आपण प्रौढ लोक ज्या गोष्टीला आपली हुशारी समजतो, त्याच आपल्या कृतींमुळे आपण या मुलांना शांतपणे गुन्हेगारीच्या दरीत ढकलत आहोत, हाच माझ्या आजच्या लिखाणाचा विषय आहे!

आणि यामुळेच, आपण कायद्याची भीती गमावून बसलो आहोत—जी गुन्हेगारीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी किंवा ती रोखण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असते. कारण गुन्हेगारी रोखण्याचा सर्वोत्तम उपाय म्हणजे ती घडूच न देणे, आणि हे केवळ गुन्हेगारांच्या तसेच सामान्य माणसांच्या मनात कायद्याचा आदरयुक्त धाक निर्माण करूनच साध्य होऊ शकते! स्वतः हक्काची एक दमडीही न कमावणारा एखादा तरुण मुलगा किंवा मुलगी असा विचार कसा करू शकते की ते कोणाचा तरी जीव घेऊन सहज सुटू शकतात? गुन्हेगारी हाच त्यांच्या समस्यांवरचा सर्वात सोपा उपाय आहे, असा विचार त्यांच्या मनात येतोच कसा? हा प्रश्न आपण सर्वांनी स्वतःला विचारला पाहिजे!

        मित्रांनो, वर नमूद केलेल्या तिन्ही घटनांमध्ये—म्हणजेच NEET पेपर लीक, TET पेपर लीक आणि लोहगडमधील मृत्यू, या सगळ्यात समान धागा आहे 'गुन्हा'! आणि हे नेहमी लक्षात ठेवा की, पहिल्या दोन घटना (पेपर लीक) हेच प्रत्यक्षात शेवटच्या गुन्ह्याचा (हत्येचा) पाया आहेत. विचार करा आणि काय करायचे ते ठरवा... या इशाऱ्यासोबतच आता रजा घेतो!

संजय देशपांडे 

www.sanjeevanideve.com 

www.junglebelles.in